و هم‌چنين به زبان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تعبيرات مشابهى ايراد شده است ، و واقعيّت آن است كه همواره آن حضرت مقرّر مىفرمود كه مهم‌ترين نشانه‌هاى نظام اسلامى آن است كه هر دو صفت را باهم در يك زمان ضميمه كنند : اين « متين » است و آن « آسان » است ، در اين فرمودهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمده است : « به راستى كه اين دين ، استوار و متين است ، پس با رفق و مدارا در آن فرورويد و كنجكاوى كنيد . » « 1 » و « هرگز كسى دين را سخت نگرفت ، مگر اين‌كه مغلوب واقع شد ، بنابراين به راه صواب برويد ! تندروى نكنيد و خوش‌بين باشيد ! » « 2 » آيا ممكن است كه ما خط و روشى را ترسيم كنيم كه بتواند مضمون اين معناى مركّب از تلاش مهم و معتدل را تعريف كند ؟ . . . هرگاه منظور ما از تعريف شكل رياضى درست آن هم به صورت فراگير باشد ، بايستى اين تعريف را از يك جهت خاصّى مطرح كنيم ، چه به آن شىء مورد تعريف از بيرون نگاه كنيم و يا از درون . و ترديدى نيست كه ما مىتوانيم به‌طور كلّى اين حرف را بزنيم كه جدلى بودن دو عنصرى كه انديشهء مورد نظر تعريف از آنها فراهم مىآيد ، بايد آن‌ها را به حدّ وسطى بين « خمود » و « سركشى » برساند . جز اين‌كه اين تعيين حدّ وسط امكان ندارد كه در شكل نقطهء هندسى قابل تخيّل و تصوّر باشد كه از دو طرف به مسافت همسانى فاصله داشته باشد ، توضيح اين‌كه اختلاف موجود در شرايط فردى و آنچه از هزاران وضع نتيجه‌گيرى مىشود ، كه بر آنها سيطره نداريم ، برعكس ؛ ايجاب مىكند تا مقياس عمومى را در منطقهء مركزى تجسّم بخشيم كه اين منطقهء بين دو قطب از منطقهء ديگرى عبور كند ، كه هر دو يك‌بار به اين‌سو و بار ديگر به سويى ديگر مايل گردد و به همين صورت مشتمل بر درجات بىنهايتى مىباشند . براى اين‌كه اين منطقهء مركزى را تعريف كنيم ، هيچ راهى براى بيننده نيست ، جز آنكه به

--> ( 1 ) - ر ك : مسند احمد : 3 / 198 ، حديث 13074 ؛ الكافى : 2 / 87 ؛ الأحاديث المختاره : 6 / 120 ، حديث 2115 ؛ مجمع الزّوائد : 1 / 62 ؛ المجازات النّبويّه : ص 260 ؛ سنن كبراى بيهقى : 3 / 18 ، حديث 4520 و 4521 ؛ شرح اصول كافى : 1 / 276 ؛ مسند الشّهاب : 2 / 184 ، حديث 1146 و 1147 ؛ منية المريد : ص 200 ، شعب الايمان : 3 / 402 ، حديث 3885 ، و 3886 ؛ بحار الانوار : 68 / 212 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 1 / 235 ، حديث 900 ؛ صفوة الصفوه : 1 / 208 . ( 2 ) - ر ك : صحيح بخارى : 3 / 199 ، سعد السّعود ابن طاووس : ص 52 ؛ صحيح ابن حبان : 2 / 63 ، حديث 351 ؛ عوالى اللئالى : 1 / 69 ؛ سنن كبراى بيهقى : 3 / 18 ، حديث 4518 ؛ بحار الانوار : 74 / 40 ؛ سنن نسائى ( گزيده ) : 8 / 122 ؛ مسند الشهاب : 2 / 140 ، حديث 976 ؛ التّمهيد ابن عبد البر : 5 / 121 ؛ كشف الخفاء : 2 / 376 ، حديث 2649 .